Spojrzenie na podręcznik jako narzędzie pracy umysłowej ucznia wymaga przekroczenia granicy między zaleceniami akademickiej a szkolnej dydaktyki. Trzeba brać pod uwagę zobowiązania autorów podręczników wobec szkolnych kodów nauczania, a też wobec szczególnych adresatów książki – ucznia, dojrzewającego dopiero do świadomego uczestnictwa w kulturze i życiu społecznym, oraz nauczyciela, który ma wspomagać jego rozwój. Formułowanie opinii, gdy bierzemy pod uwagę podręczniki liceum
2 z tej perspektywy musi uwzględniać wiele kryteriów dodatkowych: zgodność treści podręcznika z podstawami programowymi nauczania przedmiotu, realizacja programowych procedur szkoły i celów kształcenia. Istotne jest jak podręcznik wprowadza uczniów w metodologię naukowego poznawania oraz dodatkowo artystycznego opisu przeszłości i współczesności; jak służy planowaniu świadomego, krytycznego odbioru dzieł kultury oraz dodatkowo kwalifikacji interpretowania dzieł i zachowań ludzkich w kontekstach historycznych, kulturowych, filozoficznych, osobistych; czy powoduje sytuacje stymulujące wymianę poglądów, potrzebę komunikowania. Problem ten rysuje się identycznie zarówno jeżeli już chodzi o podręczniki do nauczania wczesnoszkolnego jak i kształcenia licealnego, bez względu na to czy bierzemy pod uwagę podręcznik wesoła szkoła i przyjaciele edukacja wczesnoszkolna. klasa 2. box dla ucznia czy podręczniki, w których najważniejszą rolę odgrywają teksty teoretycznoliterackie. W podręcznikach kategorycznie wyraźniejsza jest postać ucznia, który usiłuje uniknąć osobistych obowiązków, ponieważ punkt ciężkości został przesunięty na zabawy z kolegami. Pośród postaw nauczycieli uwidacznia się pewna typizacja, na którą wpływ posiada stosunek nauczyciela do uczniów. Podręczniki szkolne przedstawiają nauczycieli jako osoby konserwatywne i zasadnicze, które już dawno zapomniały o przyjemności życia, albo jako nieudaczników czy mięczaków, najrzadziej jako osób niezwykłych, niestereotypowych, dbających o postęp wyobraźni ucznia, nielekceważących jego problemów. Na II i III etapie nauczania dominują teksty realistyczne, przeważnie idealizujące wizerunek szkoły. Za mało jest napisów, które ukazywałyby szkołę w innej konwencji, a takie zróżnicowanie umożliwiłoby patrzenie na nią z wielu perspektyw; wzbogacałoby osobowość ucznia, a lekcji języka polskiego nie ograniczałoby do powielania cudzych sądów czy przyswajania stereotypów myślowych. Wybór podręczników nie jest łatwym misją, szczególnie, że prawie każdy sklep z podręcznikami szkolnymi oferuje ich całą masę. Bez wątpienia nie sugeruję tu, żeby tematyka szkolna była jednym z kryteriów wyboru, ale warto byłoby zwrócić na nią uwagę, aby wygenerować od samych podstaw kształcenia swoistą więź ucznia ze szkołą.